💡 Try Both Modes! In Single Nucleus Mode, fire one slow neutron at 235U—watch it form unstable 236U*, stretch like a liquid drop, split into 141Ba + 92Kr + 3 neutrons, and release ~200 MeV via E = Δm c²! In Reactor Mode, adjust 235U Enrichment and Boron/Cadmium Control Rods to balance steady criticality (k ≈ 1) vs. runaway supercriticality! 💡 બંને પ્રયોગ કરો! એકલ નાભિ મોડ માં 235U પર ન્યુટ્રોન છોડી પ્રવાહી-બિંદુ વિખંડન (141Ba + 92Kr + ૩ ન્યુટ્રોન + 200 MeV) જુઓ! રિએક્ટર મોડ માં 235U નું પ્રમાણ અને નિયંત્રક સળિયા (Control Rods) ખસેડીને નિયંત્રિત શૃંખલા પ્રક્રિયા (k ≈ 1) ચલાવો!

Fissile 235U Enrichment (%)વિખંડનીય 235U નું પ્રમાણ (%) 65%
Control Rod Insertion (Neutron Absorber)નિયંત્રક સળિયા ઊંડાઈ (ન્યુટ્રોન શોષક) 35%
Fissioned 235Uવિખંડિત 235U 0
Active Neutronsસક્રિય ન્યુટ્રોન 0
Energy Releasedમુક્ત ઊર્જા (MeV) 0 MeV
Core Temp / Stateગર્ભ તાપમાન 300 °C

Conceptual Explanation: Nuclear Fission, Mass Defect (E = mc²) & Chain Reactions સૈદ્ધાંતિક સમજૂતી: ન્યુક્લિયર વિખંડન, દળ-ક્ષતિ (E = mc²) અને શૃંખલા પ્રક્રિયા

Inside a heavy nucleus like Uranium-235 (92 protons + 143 neutrons), the short-range attractive Strong Nuclear Force barely holds back the long-range Coulomb repulsion of 92 positive protons! Absorbing just ONE low-energy ("thermal") neutron forms excited 236U*, pushing it over the fission barrier so it necks down like a vibrating liquid drop and snaps into two medium-mass daughter nuclei plus 2 to 3 new neutrons!

1. Typical Fission Reaction & Einstein's Mass-Energy Equivalence

¹₀n + ²³⁵₉₂U → [ ²³⁶₉₂U* ] → ¹⁴¹₅₆Ba + ⁹²₃₆Kr + 3 ¹₀n + ~200 MeV
Energy Source: E = Δm · c²   (1 amu mass defect = 931.5 MeV!)
Total nucleon count (236 = 141 + 92 + 3) and charge (92 = 56 + 36) are strictly conserved—yet the rest mass of the products is ~0.215 amu LESS than the reactants because mid-periodic-table nuclei have higher binding energy per nucleon (~8.5 MeV vs. ~7.6 MeV)! One single U-235 fission releases ~50 million times more energy than burning one carbon atom of coal!

235U (Fissile) vs. 238U (Non-Fissile)

Natural uranium is 99.3% 238U (which absorbs slow neutrons without splitting, forming 239U) and only 0.7% fissile 235U! Power reactors typically enrich 235U to ~3–5%.

Multiplication Factor (k)

• k < 1 (Subcritical): Reaction dies out.
• k = 1 (Critical): Steady power plant operation (1 neutron from each fission triggers 1 next fission!).
• k > 1 (Supercritical): Exponential growth (2ⁿ → 4 → 8 → 16…).

Moderator (Water / Heavy Water D₂O)

Fresh fission neutrons emerge fast (~2 MeV); a moderator (light water H₂O, heavy water D₂O in Indian PHWR reactors, or graphite) slows them down via elastic collisions to thermal speeds (~0.025 eV) where 235U capture probability is ~600× higher!

Control Rods (Boron / Cadmium)

Sliding neutron-absorbing Boron or Cadmium rods into the core soaks up excess neutrons to hold k = 1.000—or drops 100% in an emergency SCRAM to shut the chain reaction down immediately!

યુરેનિયમ-235 (92 પ્રોટોન + 143 ન્યુટ્રોન) જેવી ભારે નાભિમાં ટૂંકા અંતરનું આકર્ષી પ્રબળ ન્યુક્લિયર બળ 92 ધન પ્રોટોનના કુલંબ અપાકર્ષણને માંડ-માંડ જકડી રાખે છે! માત્ર એક ધીમો ('થર્મલ') ન્યુટ્રોન શોષાતાં જ અસ્થિર 236U* બને છે, જે પ્રવાહીના ટીપાંની જેમ ખેંચાઈને બે મધ્યમ દળની નાભિઓમાં તૂટી પડે છે અને સાથે ૨ થી ૩ નવા ન્યુટ્રોન તથા પ્રચંડ ઊર્જા મુક્ત કરે છે!

૧. વિખંડન સમીકરણ અને આઇન્સ્ટાઇનનો દળ-ઊર્જા સંબંધ

¹₀n + ²³⁵₉₂U → [ ²³⁶₉₂U* ] → ¹⁴¹₅₆Ba + ⁹²₃₆Kr + 3 ¹₀n + ~200 MeV
ઊર્જાનો સ્ત્રોત: E = Δm · c²   (1 amu દળ-ક્ષતિ = 931.5 MeV!)
પ્રક્રિયા બાદ નીપજોનું કુલ દળ પ્રક્રિયકો કરતાં ~0.215 amu ઓછું હોય છે—આ ઘટેલું દળ (દળ-ક્ષતિ Δm) ગતિઊર્જા અને ગામા વિકિરણ રૂપે મુક્ત થાય છે! કોલસાના એક પરમાણુના દહન કરતાં એક U-235 નું વિખંડન ~૫ કરોડ ગણી વધુ ઊર્જા આપે છે!

235U (વિખંડનીય) વિરુદ્ધ 238U

કુદરતી યુરેનિયમમાં 99.3% 238U (જે ધીમા ન્યુટ્રોનથી વિખંડન પામતું નથી) અને માત્ર 0.7% 235U હોય છે!

ગુણન અંક (Multiplication Factor k)

• k < 1 (સબ-ક્રિટિકલ): પ્રક્રિયા શાંત પડી જાય છે.
• k = 1 (ક્રિટિકલ): પાવર પ્લાન્ટમાં સ્થિર દરે વીજ ઉત્પાદન.
• k > 1 (સુપર-ક્રિટિકલ): ચરઘાતાંકીય વિસ્ફોટક વધારો.

મોડરેટર (ભારે પાણી D₂O / ગ્રેફાઇટ)

વિખંડનમાં નીકળતા ઝડપી ન્યુટ્રોનને ધીમા પાડવા ભારતીય PHWR રિએક્ટરોમાં ભારે પાણી (D₂O) મોડરેટર તરીકે વપરાય છે!

નિયંત્રક સળિયા (કેડમિયમ / બોરોન)

વધારાના ન્યુટ્રોનનું શોષણ કરીને પ્રક્રિયાને k = 1 પર કાબૂમાં રાખવા કે તાત્કાલિક બંધ (SCRAM) કરવા બોરોન/કેડમિયમના સળિયા વપરાય છે!

Historical Timeline: Hahn–Meitner Discovery, Chicago Pile-1 & Dr. Homi Bhabha ઐતિહાસિક વિકાસ: લીઝ માઇટનર, એનરિકો ફર્મી અને ડો. હોમી ભાભાનું 'અપ્સરા' રિએક્ટર

December 1938
Otto Hahn, Fritz Strassmann, Lise Meitner & Otto Frisch Discover Fission! ઓટો હાન, સ્ટ્રાસમાન અને લીઝ માઇટનર દ્વારા ન્યુક્લિયર વિખંડનની શોધ!

Bombarding uranium with neutrons in Berlin, chemists Otto Hahn and Fritz Strassmann were stunned to find medium-weight Barium! Exiled physicist Lise Meitner and her nephew Otto Frisch explained it via Bohr's liquid-drop model, calculated ~200 MeV from E = mc², and coined "nuclear fission"!

યુરેનિયમ પર ન્યુટ્રોનના મારાથી બેરિયમ મળતાં ભૌતિકશાસ્ત્રી લીઝ માઇટનર અને ઓટો ફ્રિશે પ્રવાહી-બિંદુ મોડેલ તથા E = mc² વડે ~200 MeV ઊર્જા ગણી કાઢી અને તેને 'ન્યુક્લિયર વિખંડન' નામ આપ્યું!

December 2, 1942
Enrico Fermi Achieves the First Self-Sustaining Chain Reaction (Chicago Pile-1) એનરિકો ફર્મી દ્વારા વિશ્વનું પ્રથમ માનવસર્જિત ન્યુક્લિયર રિએક્ટર (CP-1)

Under the stands of Stagg Field in Chicago, Enrico Fermi's team stacked uranium pellets and graphite moderator blocks with cadmium control rods—reaching controlled criticality (k = 1) for the first time in human history!

૨ ડિસેમ્બર ૧૯૪૨ના રોજ શિકાગોમાં એનરિકો ફર્મીએ ગ્રેફાઇટ મોડરેટર અને કેડમિયમ સળિયા વડે વિશ્વની પ્રથમ નિયંત્રિત શૃંખલા પ્રક્રિયા (k = 1) સફળતાપૂર્વક ચલાવી!

August 4, 1956
Dr. Homi J. Bhabha Commissions Apsara — Asia's First Nuclear Reactor! ૪ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬: ડો. હોમી જહાંગીર ભાભાના નેતૃત્વમાં એશિયાનું પ્રથમ રિએક્ટર 'અપ્સરા'!

Designed indigenously at Trombay (BARC, Mumbai) under Dr. Homi Jehangir Bhabha, the 1-MW swimming-pool research reactor Apsara went critical in 1956—launching India's visionary three-stage nuclear power program (including Kakrapar in Gujarat)!

મુંબઈના ટ્રોમ્બે (BARC) ખાતે ડો. હોમી ભાભા ના માર્ગદર્શન હેઠળ ૧૯૫૬માં એશિયાનું સૌપ્રથમ ન્યુક્લિયર રિએક્ટર 'અપ્સરા' કાર્યરત થયું—જેમાંથી ગુજરાતના કાકરાપાર સહિત ભારતનો ત્રિ-તબક્કીય અણુઊર્જા કાર્યક્રમ વિકસ્યો!

Concept Quiz: Test Your Understanding મૂલ્યાંકન ક્વિઝ: તમારી સમજ ચકાસો